Menu

logo

Nemi svedoci vekova

Prilog poznavanju urbane istorije Niša
Piše: Vladan Stojiljković

nis 67Niš je još u antici stekao status municipiuma − rimskog grada, čime i njegovi stanovnici postaju punopravni članovi moćnog Rimskog carstva. Na važnoj raskrsnici puteva i sučeljavanja krupnih interesa, doživljavao je razaranja i ponovna uzdizanja. Bio je rimski vojni logor, rezidencija rimskih careva, vizantijska uporišna tačka na Balkanu, srpski srednjovekovni grad, turska kasaba i palanka, srpska prestonica... Svako od njih ostavljao je na "koži" ovog mesta, u centru večito nemirnog Balkana, svoje tragove. Većina ih nije preživela. Ispravljane su ulice, usmeravan rečni tok, rušene su stare i podizane nove građevine. Uprkos svemu, Niš se nekako uspravio i počeo da se razvija tek kada je stekao potpunu slobodu posle viševekovnog ropstva pod osmanskom vlašću. Od orijentalnog grada počeo je da se razvija u pravi evropski, prihvatajući sve one karakteristike koje bi ga transformisale i učinile da ne zaostaje za evropskim naseobinama toga vremena. Kao i njegovi stanovnici, grad se neminovno menjao sa protokom vremena, ali je ipak sačuvao tragove prošlosti u svom jezgru, ljubomorno, kao što se čuvaju albumi sa požutelim fotografijama u domovima njegovih žitelja.

Možemo reći da je mali broj građevina koje svedoče o prošlosti "preživeo" česte urbanističke promene koje su nekada bile neminovnost, a nekada čist hir. Sve do sredine prošlog veka, grad su krasila stara zdanja od kojih su neka bila sagrađena još sredinom XVIII veka. Porast broja stanovnika, na koji su uticali mnogi faktori, išao je u smeru širenja grada, naročito sa leve obale Nišave, gde se inače formiralo gradsko jezgro. To jezgro, u vreme vladavine Turaka, pa i nešto kasnije, činila je tzv. Pokrivena čaršija, koja se pružala od tvrđavskog mosta preko današnjeg Trga Kralja Milana, i dalje, dužinom Obrenovićeve ulice, koja je i sada središnja i komercijalna gradska arterija. Oslobođenjem Niša od Turaka dolazi do postepenih urbanističkih promena kako bi grad izgubio lice orijentalne kasabe i dobio moderni, evropski izgled. U grad dolaze poznati arhitekti i urbanisti toga vremena i počinju da menjaju njegov lik. Priča o transformaciji grada uzela bi nam mnogo više prostora nego što ga imamo na raspolaganju, a ostala je zabeležena u više navrata. Takođe bi trebalo mnogo više prostora kako bi se ispričale i više nego zanimljive priče o građevinama pored kojih svakodnevno prolazimo dok njihove fasade predstavljaju neme spomenike vremena. Možda mali broj Nišlija zna da je na mestu Spomenika oslobodiocima u centru grada, popularnije "Kod konja", stajala prva džamija izgrađena u Nišu − Hizir begova džamija. Da je na mestu gde se nalaze hotel "Park," i zgrada gradonačelnika nekada bio Bećir begov konak, kasnije dvor dinastije Obrenović, koga su Bugari spalili u Prvom svetskom ratu. Ili da se na mestu večitog parkirališta ispod tvrđavskog mosta nalazio turski karavansaraj u kome su se od putovanja odmarale mnoge poznate ličnosti toga vremena... Od, nazovimo ih najuočljivijih, građevina koje su uspele da koliko-toliko zadrže stari izgled, sjaj i duh vremena u kome su izgrađene pomenućemo nekolicinu.

Siguran sam da nema Nišlije, a verovatno ni stanovnika iz okoline, koji ne zna gde se nalazi predsedništvo grada, poznatije kao zgrada gradonačelnika. Malo njih verovatno zna da je ova stamena zgrada projektovana i služila kao banka. Sagrađena je, kako smo malopre pomenuli, na mestu gde se nekada nalazio Bećir begov konak, kasnije kraljev dvor, u samom centru grada. Zgrada je izgrađena kako bi služila filijali Narodne banke u Beogradu, a bila je prva filijala Državne banke Srbije u ovom delu zemlje. Kamen temeljac je položen 28. jula 1924. godine, na desetogodišnjicu početka Prvog srpskog ustanka. Kamen za početak gradnje položio je niko drugi nego tadašnji guverner Narodne banke Srbije Đorđe Vajfert. Interesantan detalj je i taj da je u temelj zgrade tada uzidana i povelja koja je sadržala kratak istorijat grada Niša, u kojoj je naglašen jubilej povodom koga je upriličena svečanost, datumom i potpisom ličnosti koje su polaganju kamena temeljca prisustvovale. O svemu je naravno izveštavala srpska ali i strana štampa. U niškoj štampi tada je pomenut inženjer Tabaković koji je povelju pročitao, da bi kasnije došlo do zabune da je on projektovao zgradu, aludirajući da je reč o poznatom novosadskom arhitekti Đorđu Tabakoviću. Zgradu je, zapravo, projektovao beogradski arhitekta Aleksandar Janković, koji je čuven i po tome što je u Pirotu pre Prvog svetskog rata projektovao okružno zdanje. Zgrada filijale Narodne banke u Nišu, kako je ostalo zabeleženo u arhivskoj građi, završena je 1925. godine, ali u njoj nije dugo radila. Naime, "Niški glasnik" od 13. januara 1926. godine izveštava nas da se "Niška banka potpuno preselila u novosazidanu zgradu". Tu prestaje njena funkcija bankarskog prostora i kasnije se ona koristi u različite svrhe. Deo komande nemačkih snaga, pored zgrade Banovine, nalazio se za vreme Drugog svetskog rata ovde. Zgrada je i tada i danas "usamljena" stoji nezavisno ne sastavljajući se sa drugim građevinama što može ukazivati na mere bezbednosti. Nakon Drugog svetskog rata zgrada je služila za smeštaj raznih upravnih organa, a treba napomenuti i dugo prećutkivanu činjenicu da je, nakon oslobođenja grada, podrum ove zgrade služio kao kazamat zloglasnog "mača revolucije" − Ozne. U njemu su bile zatočene mnoge Nišlije za koje je nova vlast verovala da su "nepodobni" ili da su šurovali sa neprijateljima, okupatorima i domaćim izdajnicima. I ovo treba imati na umu kada se posmatra ovaj monumentalni spomenik. Od 1972. godine datira kabinet prvog čoveka grada sve do danas. Zgrada je u svakom pogledu monumentalno zdanje. Ima bogate ukrase i ornamentiku, prizemlje je prostrano sa masivnim stubovima, a sve do sredine devedesetih godina prošlog veka u njemu su vršena građanska venčanja. U svom prvom vizuelnom sadržaju zgrada je oko dvorišta imala raskošno urađenu ogradu od kovanog gvožđa koja je uklonjena pred useljenje Sekretarijata 1972. godine.

U Ulici Milojka Lešjanina u samom centru grada, naspram takođe monumentalne građevine u kojoj je sada Narodni muzej, Đoka Dimitrijević je podigao zdanje koje je i danas obeležje starog Niša. Ovaj poslovni čovek i zadužbinar bio je jedan od glavnih pokretača niške privrede sa početka 20. veka. Zgrada o kojoj govorimo sazidana je 1907. godine, a u njenom potkrovlju ovaj preduzimljivi industrijalac, a kasnije i rentijer, jer ovo nije njegovo jedino zdanje, osnovao je radionicu za proizvodnju sirišta, koja je bila prva i jedina u tadašnjoj Srbiji. Tragove o tome nalazimo i u beogradskom "Trgovinskom glasniku," iz 1913. godine, koji izveštava da je ova niška radionica prerasla u "Prvu srpsku fabriku sirišta u prahu i tečnosti Đoke Dimitrijevića".

Ministarstvo privrede tadašnje Srbije utvrdilo je da je sirište proizvedeno u ovoj fabrici 40% jače od uvoznih. Godine 1924. Dimitrijević je ponovo promenio naziv firme u "Fabrika eksencije akcionarskog društva", a iste godine "Fabrika veštačkog cveća Đoke Dimitrijevića". Fabrika Đoke Dimitrijevića za izradu sirišta koje je bilo bolje od svih evropskih radila je sve do 1933. godine, da bi se u arhivima počela pojavljivati pod imenom "Prva srpska fabrika sirišta u tečnosti i prahu Mileve Dimitrijević", izvesno u vlasništvu njegove ćerke, i radila je sve do pred Drugi svetski rat. Nesumnjive činjenice govore da je Dimitrijević bio za svoje vreme izuzetno bogat čovek, pa je za zgradu, kakvu je sada vidimo, temelj udario 1926. godine, a već naredne zdanje je useljeno. Nažalost, nije ostalo zabeleženo ime projektanta, a greškom je navedeno ime niškog arhitekte ruskog porekla Julijana Đupona, koji je "krivac" za neke monumentalne građevine starog Niša, između ostalog, u istoj ulici u br. 20, zgradu trgovca Davida Abenšoama. Kao i sve ostale građevine ovih predratnih niških privrednika komunistička vlast je nacionalizovala i ovu zgradu pa su do 1971. godine u njoj bile prostorije "Komunalne banke" (verovatno jedinstven naziv za finansijsku instituciju), a zatim, kako se većina nas rođenih 70-ih godina XX veka seća, čuvena prodavnica dečije garderobe "Kekec".

Ne manje interesantno je i "zdanije" nekadašnje zgrade Radio Niša u ulici Lole Ribara, takođe u krugu koji gravitira ka samom centru grada. Ova reprezentativna građevina delo je niškog, nadaleko poznatog jorgandžijskog trgovca Jovana Popića. Zajedno sa bratom Đorđem, Jovan Popić je posedovao više dućana u gradu. Još poznati istraživač Feliks Kanic pominje ovu braću 1890. godine kao poznate niške trgovce specijalizovane da svoju robu prodaju na veliko. Kuća Popića građena je 1900. godine od strane italijanskih majstora koji su se ovde zadržali nakon građenja železničke pruge 1884. godine. Na osnovu tapije, kuća je posedovala 14 odeljenja i upisana je na adresi u Gospodskoj ulici. Kuća Popića i njeni domaćini bili su poznati u gradu ali i van njega. Zabeleženo je da je 1903. godine ministar spoljnih poslova Rusije grof Lamsdorf ovde ugošćen zajedno sa sa srpskim ministrom Vasom Antonijevićem, gde su i noćili. Koliko je grof bio impresioniran gostoprimstvom Popića, govori i činjenica da je o tome obavestio ruskog cara Nikolu II, koji je Jovanu Popiću poslao svoju i kraljičinu sliku, srebrni pehar i veliku posudu sa kašikom ukrašenu dragim kamenjem, sve izrađeno u tzv. ruskom stilu. Još je važnija istorijska činjenica da je u vreme Prvog svetskog rata, dok je Niš igrao ulogu prestonice Srbije, u ovoj kući, u periodu od 24. oktobra 1914. godine do 20. oktobra 1915. godine, bio smešten kralj Petar Karađorđević. U ovom se domu okupljala tadašnja srpska politička i kulturna elita države. Čest gost ove kuće bio je i kralj Milan Obrenović prilikom svojih boravaka u Nišu, jer je sa Jovanom Popićem bio dobar prijatelj, a pominje se i njegova bliskost sa pojedinim ženskim članovima ove porodice, čuvenim po lepoti. Tokom Drugog svetskog rata u ovoj je kući bila smeštena radionica za izradu zavoja za ranjenike, a neposredno po završetku izvesna prosvetno-kulturna grupa. Između 1947. i 1950, pod novim režimom, ovde se nalazio internat za nezbrinutu decu, zatim Dom učenika u privredi, a onda i Sreska milicijska stanica. Od 1950. godine ova zgrada je sedište Radio Niša, da bi 1959/60. dograđen drugi sprat za potrebe iste. Na sreću, stil gradnje bio je prema postojećem, tako da njena arhitektonska lepota nije narušena. Kako arhitekte navode, zdanje je građeno u stilu neorenesanse, sa raskošno ornamentisanom fasadom u granitnom reljefu.

Na desetine je još preživelih zdanja u gradu pored kojih svakodnevno prolazimo a koja nam mogu ispričati zanimljive priče iz prošlosti. Nažalost, sa protokom vremena sve ih je manje. Stoje pored ulica ili trgova adaptirani u službu novoga vlasnika, delimično promenjeni ili dograđivani, a u sebi čuvaju tajne prošlosti. Praktičnost i korist odneli su prevagu nad estetikom i monumentalnošću objekata. Često se divimo starim zdanjima evropskih gradova koji su ostali nepromenjeni spomenici vremena. Za Nišlije koje su kasnije počele da žive u gradu ova zdanja nisu bila ni dovoljno lepa ni dovoljno funkcionalna. Pored njih niču nova, moderna, veštačka, i bez trunke savesti prave ogromnu senku na onima koja su obeležila vreme u kojima su boravili kraljevi, ambasadori, rodoljubi, umetnici i drugi ljudi koji su ovaj grad doživljavali drugačije i u njemu, za života, želeli da ostave nešto lepo i gordo. Njima je ovaj grad bio dovoljno dobar da u njemu od ognjišta podignu umetničko delo.

Add comment


Security code
Refresh