Menu

logo

O prvim knjigama o džezu i o jednoj suštinskoj knjizi

Vek džeza (17)

Piše: Aleksandar Radovanović

vek dzeza 1Tokom pedesetih godina prošlog veka javilo se u Americi naglo bujanje publicistike o džezu. Pojavilo se mnoštvo istoriografskih, muzikoloških, (auto)biografskih i enciklopedijskih izdanja. Razlog za procvat literature o džezu verovatno leži u tome što njemu više nisu bila potrebna opravdanja, prikrivanja, niti maska eufemizama, iako je tokom prvih četrdeset godina svog postojanja na američku kulturnu scenu stizao koristeći sporedne ulaze, i bio pasivno zanemarivan ili aktivno preziran.

U bogatoj riznici dela posvećenih ovoj tematici posebno mesto zauzima knjiga Leroe Džounsa "Narod bluza", koja je, na zadovoljstvo i iznenađenje domaćih isposnika džeza, dostupna i na srpskom jeziku ("Utopija", Beograd, 2008).

Avangardni i kontrakulturni američki pisac, pesnik, dramaturg, esejista i politički aktivista Leroa Džouns, poznatiji po svom muslimanskom imenu Amiri Baraka, objavio je daleke 1963. godine knjigu "Blues People", socioantropološku i muzikološku studiju o "crnačkoj muzici u beloj Americi", kako stoji u podnaslovu knjige. Kada se pojavila, ova knjiga je predstavljala novi početak, prekretnicu u razumevanju afroameričke kulture sagledane kroz prizmu bluza, džeza i najranijih formi muzike crnih Amerikanaca.

Da bismo razumeli značaj i težinu ove knjige, moramo napraviti kratak i sumarni osvrt na izdanja koja su joj prethodila. Možda je najznačajnije što su bluz i džez prvi put nedvosmisleno prepoznati kao samosvojni i autentični muzički oblici, kao potpuno originalne tvorevine američkih crnaca. Takođe su se pojavile dragocene muzikološko-istorijske analize, posebno što se tiče uočavanja suštinskih razlika između crnačke i evroameričke koncertne muzike (Sidni Finkelstajn − "Jazz: A People’s Music", Andre Oder − "Jazz: Its Evolution and Essence, Joahim-Ernst Berent", "Das Jazzbuch/The Jazz Book"). Dobili smo i bogato dokumentovana istoriografska istraživanja (Maršal Sterns − "The Story of Jazz", Beri Julanov − "A History of Jazz in America").

Ipak, ove knjige, neke više, neke manje, pate od svih dečjih bolesti kroz koje prolaze pionirski poduhvati. Na primer, knjiga Berija Julanova obiluje etnomuzikološkim predrasudama vezanim za afričko nasleđe afroameričke muzike, za njen nastanak i razvoj. On prilično glasno umanjuje značaj tog nasleđa i ističe kako više džeza možemo naći u muziciranju evropskih Cigana nego u čitavoj četi afričkih perkusionista. A interesantno je i njegovo, potpuno netačno, svrstavanje Bili Holidej u bluz pevačice!

Zatim, očigledna su i pogrešna vrednovanja pojedinih muzičara. Na primer, Pol Vajtman, jedan od tzv. "kraljeva džeza", Gaj Lombard i Glen Miler u tim knjigama dobijaju gotovo isti prostor i status kao i Luj Armstrong, Djuk Elington ili Čarli Parker (umesto da Parkeru dodeli posebno poglavlje, Julanov, bez obzira na umerene pohvale i svoju naklonost prema modernim kretanjima u džezu, s njim završava u tri pasusa!). To pokazuje da ovi pisci, ne baš svi (ovde opet prednjači Julanov), još uvek nisu uspeli da naprave suštinsku – generičku − razliku između beskrvnog komercijalizma američke popularne muzike i autentičnog džeza. U stvari, entuzijazam i ushićenost ovih pisaca kao da nisu imali kraja. Oni su bili spremni, potpuno nekritično, da svakog muzičara koji se pojavi na sceni, maltene preko noći, zaogrnu plaštom genijalnosti. Izgleda da nigde nema toliko "genija" kao u džezu i popularnoj muzici, jer su mnogi Salijeriji proglašavani Mocartom.

vek dzeza 2I konačno, ali ne i manje važno, rane knjige o džezu pate od promašenih predviđanja. Budući da je "džez - zvuk iznenađenja", kako ga je jednom definisao Vitni Belije, ovi pisci su se uglavnom vezivali za recentna zbivanja, i aktuelni stil svog vremena proglašavali vrhuncem džeza, dok su gotovo redovno odbacivali novu muziku koja se istovremeno stvarala u nekom crnačkom getu, nazivajući je "nepromišljenim fanatizmom" (kad je reč o bibapu) ili "antidžezom" (kad je reč o fri-džezu). Dragoceni izuzeci su Net Hentof i Martin Vilijams, koji su uvek imali sluha za progresivne tendencije u džezu (vidi: Net Hentof − "Džezerski život", "Utopija", Beograd, 2012).

Moramo imati na umu da su ove knjige uglavnom pisali beli američki liberali, čije se poznavanje crnačke kulture završavalo s pločama ili u sporadičnim kontaktima sa crnim muzičarima u klubovima. Međutim, Amerika je u to vreme još uvek bila oštro podvojena zemlja, segregacija je bila, samo desetak godina posle ukidanja ropstva, ozakonjena na svim nivoima društvenog života, i na drastičan način je uslovila društvenu odvojenost crnaca i belaca, stvorivši ono što Džouns/Baraka naziva "kulturnim zaostajanjem" bele Amerike u odnosu na crnu. Znanje bele Amerike o crnoj, tvrdi autor, uvek je bilo samo površno.

To su samo neki od razloga što je socioantropološka i muzikološka studija Džounsa/Barake predstavljala pravo otkrovenje. Ona je otvorila potpuno nov pristup u razumevanju crnačke kulture i muzike, i postala jedna od najreferentnijih i najuticajnijih knjiga, putokaz novoj generaciji istraživača. Ovaj afroamerički autor je suvereno razotkrio predrasude i demistifikovao legende koje su s vremenom postale opšta mesta izvitopereno utkana u priču o nastanku i razvoju bluza i džeza. I ne samo to. Džounsova/Barakina reinterpretacija razvoja i promena u formi crnačke muzike (od radnih pesama i spirituala, preko primitivnog, klasičnog i urbanog bluza, od njuorleanskog džeza i svinga, do bibapa i prve generacije fri-džez muzičara) relevantna je i za razumevanje recentnih kretanja u džezu, jer pruža sveže i podsticajno teorijsko i metodološko gledište. Aktuelnost ove knjige potvrđuje i činjenica da je ona do sada imala pet izdanja. Poslednje je objavljeno 1999. godine, 36 godina od prvog izdanja.

Džouns/Baraka polazi od pretpostavke da se crnačka muzika menjala kako se i on sam menjao, i piše: "Najizražajnija crnačka muzika bilo kog datog perioda veran je odraz onoga što crnac jeste, ona je portret crnca u Americi u tom određenom vremenu, ono što on misli da jeste, ono što on misli da je Amerika..." On takođe smatra da je to nemoguće otkriti bez dubokog poniranja u društvenu istoriju američkih crnaca, bez razumevanja trnovite i mučne staze koju su crnci prešli od robova do (drugorazrednih) građana. Shodno tome, ova knjiga nužno progovara i o američkoj kulturi, ekonomiji i društvu, i od suštinske je važnosti za razumevanje ne samo odnosa crnaca i belaca, već i samih crnaca unutar crnačke populacije.

Još od ropstva, a posebno posle masovnog egzodusa crnaca u severne industrijske centre Amerike, došlo je do društvenog raslojavanja i rascepa među samim crncima. Od relativno homogene društvene i kulturne zajednice, crnci su se na svom putu ka glavnom toku američkog društva podelili u dva različita i suprotstavljena socijalna entiteta – jedan, koji su uglavnom činili siromašniji crnci, i drugi, koji je predstavljala crna buržoazija. Dok su ovi prvi težili da se što više prilagode Americi i "da postoje kao običan proizvod takvog prilagođavanja", a da pritom ne zaborave i ne odbace svoj afroamerički etnički i kulturni identitet, dotle su ovi drugi poželeli asimilaciju, da potpuno nestanu unutar granica bele Amerike i da na oltaru "asimilacije i napretka" zauvek izbrišu sve svoje crnačke karakteristike i potisnu svoje robovsko poreklo. Ovaj rascep između "slobodnjaka" i "građana" unutar crnačke zajednice od izuzetne je važnosti za razumevanje evolucije crne Amerike i njene kulture, smatra Džouns/Baraka. Zapravo, jedno od bitnih poglavlja autorove knjige zasniva se na kritičkom razmatranju krajnje anticrnačkih stavova crnačke buržoazije, koji su, između ostalog, bili tako očigledni u romanima rane afroameričke književnosti. Kako navodi autor, knjige ovih pisaca sadržale su iste predrasude i taštine koje su se mogle naći u romanima njihovih uzora, bele srednje klase.

Samo je muzika, možda zato što je svoju snagu i lepotu crpla iz dubina duše crnog čoveka i što su njene tradicije sprovodili oni crnci koji se nisu stideli svog etničkog i kulturnog identiteta, bila sposobna da preživi stalna i namerna razblaživanja crne srednje klase i uporne pozive na zaborav glavnog toka društva. Džouns/Baraka ističe da je autentična crnačka muzika uvek radikalna u kontekstu formalne američke kulture.

Kao i u njegovim ostalim delima, i u ovoj knjizi provejava Džounsovo/ Barakino neumorno zalaganje da se američki crnci udalje od diktata asimilacije na koju ih stalno primorava bela Amerika, i okrenu sebi samima i sopstvenom iskustvu Amerike. A to iskustvo – od ropstva do današnjih dana – najočiglednije je, pokazuje autor, u evoluciji forme u crnačkoj muzici.

Bez obzira na to što je ovu knjigu pisao početkom radikalnih šezdesetih, u vreme borbe crnaca za građanska prava i uspona crne svesti, u kojoj je i sam bio politički i kulturno aktivan, Džouns/Baraka dalekosežno i tačno predviđa današnje stanje kada pri kraju knjige konstatuje "da ima mnogo više crnaca, džez muzičara i drugih koji su uspešno zakoračili u bezlični sindom formalne američke kulture i koji više ne mogu da shvate osnovnu društvenu i emocionalnu filozofiju koja je tradicionalno nadahnjivala afroameričku muziku". To dalje može da znači, ako nam je stalo do konsekventnosti, da se džez, nekada subverzivan i antiasimilacion, poslednjih decenija razblažio i, uz retke izuzetke, postao sastavni deo kulturnog establišmenta. Možda danas hip-hop, nekada muzički i jezički izraz siromašnih crnaca iz geta, nastavlja kritičku i radikalnu tradiciju crnačke muzike. Međutim, i rep se u skorašnje vreme, zbog svoje ogromne popularnosti i neraskidive sprege sa muzičkim, filmskim i šou-biznisom, u velikoj meri konformirao. Otuda među njegovim izvođačima imamo sve više bogatih skorojevića koji su spremno odgovorili na materijalistički zov Amerike i brzo zaboravili da su, ne tako davno, bili izvan zidina grada.

Sve u svemu, nema sumnje da danas većina "crnih građana" (a sve više i "slobodnjaka" iz geta) nastavlja da potiskuje bilo kakvu vezu sa svojim afroameričkim identitetom i nastoji da se, najbrže što može, dovoljno očisti od boje i "smrada", kako bi se ušunjala u glavni tok američkog društva. Zato i nije ništa neobično što je crnac postao predsednik jedne, ni bele, ni crne, već danas sive, Amerike.

Add comment


Security code
Refresh